اختلالات حرکتی (Motor Disorders)
اختلالات حرکتی گروهی از اختلالات عصبی‌رشدی هستند که با مشکلات قابل‌توجه در کسب و اجرای مهارت‌های حرکتی، حرکات تکراری و کلیشه‌ای یا تیک‌های حرکتی و صوتی مشخص می‌شوند. این اختلالات معمولاً در دوره رشد آغاز می‌شوند و می‌توانند بر فعالیت‌های روزمره، عملکرد تحصیلی، بازی، فعالیت‌های اجتماعی و استقلال فرد تأثیر بگذارند.
محتوا را برای خواندن انتخاب کنید:
اختلالات حرکتی در DSM-5-TR
اختلالات حرکتی شامل سه گروه اصلی هستند:
• اختلال هماهنگی مربوط به رشد (Developmental Coordination Disorder)
• اختلال حرکات قالبی (Stereotypic Movement Disorder)
• اختلالات تیک (Tic Disorders)
1-اختلال هماهنگی مربوط به رشد
اختلال هماهنگی رشدی با اختلال قابل‌توجه در کسب و اجرای مهارت‌های حرکتی هماهنگ مشخص می‌شود؛ به‌گونه‌ای که عملکرد حرکتی فرد پایین‌تر از سطح مورد انتظار برای سن اوست. این مشکلات می‌توانند در فعالیت‌های روزمره، تحصیل، بازی و فعالیت‌های ورزشی دیده شوند. (فرهنگ‌نامه APA).
نشانه‌های مهم:
• حرکات ناشیانه و ناهماهنگ
• افتادن یا برخورد مکرر با اشیاء
• کندی در انجام فعالیت‌های حرکتی
• انجام حرکات با دقت پایین
• دشواری در گرفتن یا پرتاب کردن توپ
• مشکل در استفاده از قیچی و ابزارهای ساده
• دشواری در نوشتن یا انجام فعالیت‌های دستی
• مشکل در لباس پوشیدن، بستن بند کفش و سایر مهارت‌های خودیاری
• دشواری در یادگیری مهارت‌های حرکتی جدید
• مشکل در فعالیت‌های ورزشی و دوچرخه سواری
• دستخط ضعیف
در DSM-5-TR ، این مشکلات باید به‌طور قابل‌توجه و پایدار در فعالیت‌های روزمره یا عملکرد تحصیلی، شغلی، تفریحی یا بازی اختلال ایجاد کنند. همچنین شروع علائم باید در دوره رشد باشد و مشکلات حرکتی نباید با اختلالات عصبی، اختلال بینایی یا سایر شرایط پزشکی توضیح داده شوند. نمونه هایی از این فالیت ها عبارتند از لباس پوشیدن، خوردن غذا متناسب با سن و بدون ریخت و پاش، پرداختن به بازی های جسمانی با دیگران، استفاده از ابزارهای خاص در کلاس مانند خط کش و قیچی و شرکت در فعالیت های تیمی مدرسه.
شیوع اختلال هماهنگی مربوط به رشد در کودکان 5 تا 11 ساله 5 تا 6 درصد است. پسرها بیشتر از دخترها به این اختلال مبتلا هستند، به طوری که نسبت دختر: پسر 2:1 و 7:1 است.
۲. اختلال حرکات قالبی Stereotypic Movement Disorder))
این اختلال با رفتارهای حرکتی تکراری، ظاهراً هدایت‌شده و بی‌هدف مشخص می‌شود. این حرکات می‌توانند در فعالیت‌های اجتماعی، تحصیلی یا روزمره اختلال ایجاد کنند و در برخی افراد موجب آسیب جسمی به خود شوند.
نمونه حرکات کلیشه‌ای:
• تکان دادن یا دست‌زدن مکرر دست‌ها
• تاب دادن بدن
• تکان دادن مکرر بدن
• ضربه زدن به بدن
• کوبیدن سر
• گاز گرفتن خود
• انجام حرکات تکراری با دست‌ها یا اندام‌ها
• تکرار الگوهای حرکتی مشخص بدون هدف آشکار
ملاک هایی برای تشخیص اختلال
رفتار حرکتی تکراری، ظاهرا برانگیخته شده و به ظاهر بی هدف (مانند تکان دادن دست یا سر یا بدن، گاز گرفتن خود، سرکوبیدن). برای تشخیص، حرکات باید موجب اختلال قابل‌توجه در عملکرد شوند یا در صورت همراهی با رفتارهای آسیب‌رسان، خطر آسیب به خود ایجاد کنند. شروع این رفتارها نیز در دوره رشد است و نباید ناشی از مصرف مواد، دارو، یک بیماری عصبی یا اختلال دیگری باشند.
اختلال حرکات کلیشه‌ای می‌تواند با توجه به وجود یا نبود رفتارهای آسیب‌رسان به خود مشخص شود. همچنین ممکن است همراه با یک بیماری ژنتیکی، اختلال عصبی‌رشدی یا وضعیت پزشکی شناخته‌شده باشد.
شیوع اختلال حرکات قالبی
حرکات قالبی ساده، مانند تکان‌دادن بدن، دست‌ها یا سر، در کودکان خردسال با رشد طبیعی نسبتاً شایع هستند و لزوماً نشان‌دهنده وجود اختلال نیستند. در مقابل، حرکات قالبی پیچیده شیوع بسیار کمتری دارند. رفتارهای قالبی و به‌ویژه رفتارهای خودآسیب‌رسان در افراد مبتلا به کم‌توانی ذهنی بیشتر مشاهده می‌شوند و شیوع آنها با شدت کم‌توانی ذهنی افزایش می‌یابد. در افراد مبتلا به کم‌توانی ذهنی شدید، خطر بروز رفتارهای قالبی و خودآسیب‌رسان بیشتر است. در افرادی که به دلیل کم‌توانی ذهنی در مراکز اقامتی زندگی می‌کنند، میزان رفتارهای قالبی همراه با خودآسیب‌رسانی می‌تواند به حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد برسد.
۳. اختلالات تیک (Tic Disorders)
تیک یک حرکت حرکتی یا تولید صوتی ناگهانی، سریع، تکراری و غیرریتمیک است. تیک‌ها ممکن است حرکتی یا صوتی باشند و شدت و تعداد آنها می‌تواند در طول زمان تغییر کند.
تیک‌های حرکتی:
• پلک زدن مکرر
• شکلک درآوردن
• تکان دادن سر
• بالا انداختن شانه‌ها
• حرکات ناگهانی صورت
• حرکات ناگهانی دست یا سایر قسمت‌های بدن
• تیک‌های صوتی برای مثال:صاف کردن مکرر گلو، سرفه کردن یا کشیدن بینی، تولید صداهای تکراری، ناله یا صداهای کوتاه و تکراری
انواع اختلالات تیک در DSM-5-TR
• اختلال تورت (Tourette’s Disorder) وجود چندین تیک حرکتی و حداقل یک تیک صوتی در طول دوره اختلال؛ تیک‌های حرکتی و صوتی الزاماً همزمان نیستند و علائم بیش از یک سال ادامه دارند.
• اختلال تیک حرکتی یا صوتی پایدار: وجود تیک‌های حرکتی یا تیک‌های صوتی، اما نه هر دو، که بیش از یک سال ادامه داشته باشند.
• اختلال تیک موقت/مقدماتی (Provisional Tic Disorder) وجود تیک‌های حرکتی و یا صوتی برای کمتر از یک سال.
• سایر اختلالات تیک مشخص شده علائم تیک باعث ناراحتی یا اختلال قابل‌توجه شده‌اند، اما معیارهای کامل یک اختلال تیک مشخص را ندارند و دلیل آن مشخص است.
• اختلال تیک نامشخص: علائم تیک باعث اختلال قابل‌توجه شده‌اند، اما اطلاعات کافی برای تشخیص دقیق‌تر وجود ندارد.
اختلالات حرکتی چگونه تشخیص داده می‌شوند؟
تشخیص اختلالات حرکتی بر اساس شرح حال رشدی، مشاهده بالینی، بررسی دقیق الگوی حرکات و ارزیابی تأثیر علائم بر عملکرد فردانجام می‌شود.
در ارزیابی باید مشخص شود:
• علائم از چه زمانی شروع شده‌اند؟
• نوع حرکات چیست؟
• حرکات چقدر تکرار می‌شوند؟
• آیا حرکات هدفمند هستند یا ظاهراً بی‌هدف؟
• آیا تیک حرکتی، صوتی یا هر دو وجود دارد؟
• علائم چه مدت ادامه داشته‌اند؟
• آیا علائم در مدرسه، خانه، بازی یا روابط اجتماعی اختلال ایجاد می‌کنند؟
• آیا احتمال وجود یک بیماری عصبی، عضلانی، بینایی یا پزشکی دیگر وجود دارد؟
• آیا دارو یا ماده‌ای می‌تواند در ایجاد علائم نقش داشته باشد؟
در ارزیابی اختلالات حرکتی، علل عصبی و پزشکی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مشکلات حرکتی نباید صرفاً بر اساس مشاهده یک حرکت غیرمعمول به یک اختلال عصبی‌رشدی نسبت داده شوند.
تفاوت تیک و حرکات کلیشه‌ای
|
تیک |
حرکات کلیشه ای |
|---|---|
|
معمولاً ناگهانی، سریع و غیرریتمیک است . |
معمولاً الگوی تکراری و نسبتاً ثابت دارد. |
|
می‌تواند حرکتی یا صوتی باشد. |
عمدتاً به صورت رفتار حرکتی تکراری دیده می‌شود. |
|
ممکن است شدت و تعداد آن در طول زمان تغییر کند. |
معمولاً یک الگوی حرکتی مشخص و تکرارشونده دارد. |
|
فرد ممکن است احساس نیاز یا فشار درونی پیش از تیک داشته باشد. |
معمولاً به شکل یک الگوی حرکتی تکراری بروز می‌کند. |
|
در اختلالات تیک، مدت و نوع تیک‌ها در تشخیص اهمیت دارد. |
در اختلال حرکات کلیشه‌ای، تکراری بودن حرکت و تأثیر آن بر عملکرد یا خطر آسیب اهمیت دارد. |
اختلالات همراه
اختلالات حرکتی ممکن است همراه با سایر اختلالات عصبی‌رشدی یا مشکلات روان‌شناختی دیده شوند. برای مثال، در افراد دارای اختلالات تیک، اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی (ADHD)، اختلال وسواس فکری-عملی و اضطراب می‌توانند همراه باشند. در کودکان دارای حرکات کلیشه‌ای نیز ADHD، مشکلات هماهنگی حرکتی، تیک‌ها و اضطراب از مشکلات همراه گزارش‌شده هستند.
مداخلات و حمایت
نوع مداخله باید بر اساس نوع اختلال، شدت علائم، سن فرد، میزان تأثیر علائم بر عملکرد و وجود اختلالات همراه تعیین شود. در اختلال هماهنگی رشدی، مداخلات توانبخشی می‌توانند بر بهبود مهارت‌های حرکتی و افزایش مشارکت کودک در فعالیت‌های روزمره، مدرسه، بازی و ورزش تمرکز داشته باشند. در اختلالات تیک، در صورت ایجاد ناراحتی یا اختلال در عملکرد، مداخلات رفتاری و در برخی موارد درمان دارویی می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. در اختلال حرکات کلیشه‌ای، ابتدا باید ایمنی فرد و پیشگیری از آسیب مورد توجه قرار گیرد و سپس بر اساس علت، شرایط همراه و الگوی رفتار، برنامه مداخله‌ای فردمحور طراحی شود.
نکته مهم برای والدین:
هر حرکت تکراری یا غیرمعمول در کودک به معنای وجود «اختلال حرکتی» نیست. تشخیص باید توسط متخصص و بر اساس الگوی علائم، سن شروع، مدت، میزان اختلال در عملکرد و رد سایر علل پزشکی و عصبی انجام شود
منبع:
.American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), 2022