رشد کودک
حوزه‌های اصلی رشد کودک عبارت‌اند از:
رشد بهنجار و تفاوت‌های فردی
تکالیف رشدی کودکان در هر سنی تغییر می‌کند و هر مرحله از رشد، چالش‌های خاصی را برای کودک و والدین ایجاد می‌کند. نحوه کمک و حمایت اطرافیان کودک در این مقاطع دشوار، بر رشد بعدی کودک تأثیر می‌گذارد. تفاوت‌های فردی در سرعت رشد، به‌ویژه در دوران پیش‌دبستانی، کاملاً مشهود است و این تفاوت‌ها معمولاً در دوران دبستان نیز ادامه می‌یابند. برای مثال، بعضی از کودکان قبل از یک‌سالگی شروع به حرف زدن می‌کنند، در حالی که بعضی دیگر تا سه‌سالگی زبان را فرا نمی‌گیرند.
سرعت رشد کودک در حوزه‌های مختلف نیز می‌تواند متفاوت باشد. برای مثال، ممکن است کودکی در دو سالگی جمله‌بندی را یاد بگیرد، اما مهارت‌هایی مانند لی‌لی کردن یا طناب‌بازی را دیرتر یاد بگیرد. بعضی از این تفاوت‌های میان‌فردی و درون‌فردی به علت عوامل ژنتیکی و بعضی دیگر به علت عوامل محیطی هستند. البته سیر رشد هر کودک در نهایت به تعامل میان ویژگی‌های کودک و محیط، که برای هر کودک منحصربه‌فرد است، بستگی دارد.
با توجه به اینکه یادگیری‌ها در دوران کودکی با سرعت زیادی و به‌طور هم‌زمان رخ می‌دهند، معمولاً کودکانی که رشد بهنجار ندارند، به‌ویژه در مقطع پیش‌دبستانی، مشخص می‌شوند؛ زیرا به نقاط عطف رشدی مورد انتظار نمی‌رسند. آنچه معمولاً والدین را متوجه وجود مشکل رشدی در فرزندشان می‌کند، الگوی رشد فرزند است، نه صرفاً کندی رشد او.
به عنوان مثال، روند آموزش توالت رفتن برای برخی کودکان کوتاه‌تر و برای برخی دیگر دشوارتر است. همچنین بعضی از کودکان، لباس پوشیدن و مستقل غذا خوردن را زودتر از بعضی دیگر یاد می‌گیرند. برخی از کودکان نیز اگرچه رفته‌رفته به اعضای مستقل خانواده تبدیل می‌شوند، اما همچنان به نظارت نیاز دارند.
اگر در سال‌های پیش از مدرسه به مشکلات رشدی کودک پی نبریم، این مشکلات ممکن است در بدو ورود به دبستان تشخیص داده شوند؛ زیرا در دبستان، کودک بیش از پیش باید آرام بنشیند، توجه کند، از کلمات پیچیده‌تری استفاده کند، خواندن و نوشتن را یاد بگیرد، حساب کند و با موقعیت‌های اجتماعی دشوار کنار بیاید.
در صورتیکه در مورد مراحل رشد کودک نیاز به مشورت دارید با یک “پزشک متخصص اطفال” صحبت کنید و یا از طریق زیر با روانشناسان ما ارتباط بگیرید:
مراحل رشد کودک
رشد نوزاد؛ تولد تا یک‌سالگی
رشد کودک در دوران نوزادی از رابطه او با مراقب یا مراقبانش تفکیک‌ناپذیر است. اگرچه کودک با برخی پیش‌زمینه‌های زیست‌شناختی متولد می‌شود و بلوغ ظرفیت‌های او روندی طبیعی دارد، اما رسش به‌تنهایی برای پیشرفت و رشد بهنجار کافی نیست.
برای مثال، کودک با ظرفیت سازماندهی تجربه متولد می‌شود، اما نوع این تجربه و فراهم بودن تحریک و حمایت لازم برای اینکه کودک بتواند از تجربه‌های خود بهره ببرد، به والدین و محیط اطراف او بستگی دارد.
تجربه‌های کودک تعیین می‌کنند که کدام گذرگاه‌های عصبی تقویت شوند و باقی بمانند و کدام‌یک تحلیل بروند. بنابراین، در ماه‌های نخست زندگی کودک، نحوه پدر و مادر بودن و شیوه مراقبت از کودک، نقش بسیار حساسی دارد.
متخصصان اطفال نیز معمولاً در این زمینه، زودتر از متخصصان مراکز بهداشت متوجه مشکلات نوزاد می‌شوند.
رشد کودکان یک تا دو سالگی
مشخصه رشد در دومین سال زندگی کودک، خودمختاری و استقلال است. این در حالی است که کودک به‌طور هم‌زمان می‌خواهد نزدیک نخستین منبع دلبستگی خود بماند. کودکان در این سن تمایل زیادی به کشف دنیا و کسب تجربه‌های جدید و پیچیده دارند، اما هنوز تقریباً به‌طور کامل به مراقبان خود وابسته‌اند. تکالیف اصلی این دوره عبارت‌اند از: متعادل کردن نیاز به نزدیکی و نیاز به کشف محیط، مستقل شدن تدریجی، کنترل هیجانات، تکانه‌ها و رفتارها و استفاده از بازی‌های ذهنی.
رشد پیش‌دبستانی؛ دو تا چهار سالگی
از نظر روانشناسان کودک، سال‌های پیش از دبستان، یعنی دو تا چهار سالگی، یکی از مهم‌ترین دوره‌های رشد است؛ زیرا بسیاری از قابلیت‌های کودک در همین دوران پایه‌ریزی می‌شوند.
پیدایش زبان و خودآگاهی، شکل‌گیری رابطه با همسالان، خودمختاری و استقلال، پیچیده‌تر شدن مهارت‌های شناختی و گسترش بازی‌های اجتماعی و حرکتی کودک، زمینه‌ساز تعاملات جدید و شکل‌گیری رابطه کودک با محیط می‌شوند. مهم‌ترین مشخصه رشد در این دوران، پیدایش و تکوین زبان است.
رشد دبستانی؛ پنج تا دوازده سالگی
تکالیف رشدی کودکان دبستانی پنج تا دوازده ساله عبارت‌اند از: تقویت و اصلاح مهارت‌های مورد نیاز برای برآورده کردن انتظارات جامعه.
کودکان در این دوره مهارت‌های شناختی و زبانی جدید و پیچیده‌تری را فرا می‌گیرند و مهارت‌های توجهی و حرکتی ریز و درشت آن‌ها بیشتر می‌شود. آن‌ها باید از لحاظ اجتماعی و هیجانی، با بزرگسالان و کودکانی که در موقعیت‌های ساختاریافته و بدون ساختار می‌بینند، کنار بیایند.
ادراک آن‌ها از دیگران روزبه‌روز انتزاعی‌تر و به تبع آن دقیق‌تر می‌شود.
مشخصه‌های اصلی رشد در این دوره عبارت‌اند از: افزایش مهارت‌های شناختی، افزایش همسانی در حسی که کودک از خودش دارد، درونی شدن این حس و برقراری رابطه خارج از چارچوب خانواده.
رشد کودک فرایندی پیوسته و چندبُعدی است که در حوزه‌های مختلف و با سرعت‌های متفاوت شکل می‌گیرد. تفاوت در سرعت رشد میان کودکان و حتی میان حوزه‌های مختلف رشد یک کودک، می‌تواند طبیعی باشد. با این حال، توجه به الگوی کلی رشد، نقاط عطف رشدی و تغییرات مهارت‌های کودک در طول زمان به والدین و متخصصان کمک می‌کند نیازهای کودک را بهتر شناسایی کنند و در صورت وجود مشکلات رشدی، اقدامات لازم را به‌موقع انجام دهند.
در این بخش، انواع سرویس‌های آموزشی و درمانی برای کودکانی که در مراحل مختلف رشد با تأخیر مواجه هستند، ارائه شده است تا زمینه برای بیشترین میزان پیشرفت و توانمندی کودک فراهم شود.