مشکلات رفتاری در کودکان با اختلالات رشدی هوشی
مشکلات رفتاری یا «رفتارهای چالشبرانگیز» از جمله چالشهای مهم در برخی کودکان دارای اختلالات رشدی هوشی هستند. این رفتارها میتوانند بر یادگیری، ارتباط با دیگران، روابط خانوادگی، مشارکت اجتماعی و کیفیت زندگی کودک تأثیر بگذارند. پژوهشها نشان میدهند که بروز مشکلات رفتاری میتواند با عواملی مانند فشارهای رشد، سطح مهارتهای ارتباطی و سازشی، ویژگیهای رشدی، شرایط محیطی و نیازهای برآوردهنشده کودک و سبک پدری و مادری کردن والدین ارتباط داشته باشد. مشکلات رفتاری باعث می شوند که سطوح پذیرش اجتماعی در مورد کودکان مبتلا به اختلالات رشدی هوشی کمتر از کودکان عادی باشد. این امکان وجود دارد که علت اصلی عدم پذیرش اجتماعی، مشکلات رفتاری و اجتماعی باشد نه خود اختلال.
برخی از مهمترین انواع مشکلات رفتاری عبارتاند از:
• نافرمانی (لجبازی): مقاومت و امتناع مکرر از پیروی از درخواست ها، قوانین یا دستورات والدین و دیگران.
• پرخاشگری: رفتارهایی مانند ضربه زدن، گاز گرفتن، لگد زدن، هل دادن یا آسیب رساندن به دیگران.
• خودآسیبرسانی (رفتار جرح خود): رفتارهایی که در آن کودک به بدن خود آسیب میزند؛ مانند ضربه زدن به سر، گاز گرفتن خود یا کوبیدن بدن به اشیاء.
• رفتارهای مخرب: آسیب رساندن به محیط یا وسایل، مانند پرت کردن، پاره کردن یا شکستن اشیاء.
• قشقرق: فوران شدید و ناگهانی خشم، همراه با گریه، فریاد، اعتراض و همراه با رفتارهای پرخاشگرانه.
• رفتارهای فرار و اجتناب: تلاش برای ترک یا اجتناب از یک فعالیت، موقعیت یا فردی که برای کودک دشوار، ناخوشایند یا اضطرابآور است.
• رفتارهای کلیشهای و تکراری: انجام مکرر برخی حرکات یا رفتارها، مانند تکان دادن بدن، دستها یا چرخاندن مکرر اشیاء. این رفتارها در برخی اختلالات رشدی، از جمله اختلال طیف اوتیسم، بیشتر دیده میشوند.
• مشکلات خواب و تغذیه: دشواریهایی مانند مقاومت در برابر خواب، بیداریهای مکرر، محدودیت شدید در انتخاب غذا یا امتناع از خوردن برخی غذاها.
• ترس ها و اضطراب ها: ترس و اضطراب جدایی از والدین، اضطراب نسبت به قرر گرفتن در موقعیت های اجتماعی و نگرانی و اضطراب مدام نسبت به یک موضوع و موقعیت خاص.
نکته مهم این است که یک رفتار چالشبرانگیز را نباید فقط بر اساس ظاهر آن بررسی کرد. در بسیاری از موارد، رفتار میتواند راهی برای برقراری ارتباط، دسترسی به یک شیء یا فعالیت، جلب توجه، فرار از یک موقعیت یا دریافت نوعی تحریک باشد. به همین دلیل، بررسی شرایطی که پیش از رفتار و پس از آن اتفاق میافتد، در شناخت کارکرد رفتار و انتخاب مداخله مناسب اهمیت زیادی دارد.
مداخله مؤثر معمولاً باید متناسب با ویژگیها و نیازهای هر کودک طراحی شود و میتواند شامل آموزش مهارتهای ارتباطی-اجتماعی و مهارتهای جایگزین، اصلاح محیط، آموزش والدین و مراقبان و استفاده از مداخلات رفتاری مبتنی بر شواهد باشد. شواهد پژوهشی از اهمیت رویکردهای غیر دارویی و مداخلات روانی ـ اجتماعی در مدیریت رفتارهای چالشبرانگیز حمایت میکنند و روانشناس کودک که در حوزه رفتاردرمانی دارای تخصص می باشد در این خصوص می تواند موثر عمل کند. اما گاهی به منظور کنترل مشکلات رفتاری نیاز به مشورت افراد زیر وجود دارد:
• روانپزشک کودک و نوجوان: در صورت مشاهده اختلالات هیجانی-رفتاری و نیاز به دریافت مداخلات دارویی
• متخصص مغز و اعصاب کودکان: در صورت علائم عصبی، تشنج و…
• پزشک متخصص تغذیه: در صورت ارتباط مشکلات رفتاری با الگوی تغذیه، کمبودهای تغذیه ای، مشکلات خوردن و…
• پزشک متخصص اورولوژی: در صورت وجود مشکلات ادراری، بی اختیاری ادرار یا مشکلات مربوط به دستگاه ادراری.
• کاردرمانگر: جهت بررسی و تنظیم مشکلات حسی، مهارت های اجرایی و عملکردی.
• گفتاردرمان: زمانی که مشکلات ارتباطی و زبانی در بروز مشکلات رفتاری نقش دارند.
مشورت با این افراد ، در صورت وجود عوامل زمینه ای مرتبط ، می تواند به شناسایی دقیق و کاهش سریعتر مشکلات رفتاری کودک کمک کند.