اختلال طیف اتیسم
اختلال طیف اتیسم اختلالی عصب تحولی پیچیده است که با نارسایی های پایدار در ارتباط و تعامل اجتماعی و نیز الگوهای محدود و تکراری رفتار، علایق یا فعالیتها مشخص میشود (انجمن روانپزشکی آمریکا 2۰24 ؛ سازمان جهانی بهداشت 2024). این اختلال، طیف گسترده ای از نشانه ها و سطوح شدت را در برمی گیرد؛ از این رو، تشخیص و مداخله برای افراد مبتلا نیازمند رویکردی فردمحور است. بر اساس جدیدترین گزارش مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری ها (2025) ،از هر 3۲ کودک، یک نفر مبتلا به اختلال طیف اتیسم شناسایی شده است و احتمال تشخیص این اختلال در پسران حدود 4/3 برابر بیشتر از دختران است.
محتوا را برای خواندن انتخاب کنید:
اختلال طیف اوتیسم (ASD)
اختلال طیف اوتیسم (ASD) یک اختلال عصب‌رشدی است که بر رشد زبان، برقراری ارتباط، روابط اجتماعی و رفتار کودک تأثیر می‌گذارد. کودکان دارای اوتیسم معمولاً در رشد گفتار و زبان تأخیر دارند، در تعامل و برقراری ارتباط اجتماعی با دیگران دچار دشواری می‌شوند و ممکن است رفتارها یا علایق تکراری و محدود داشته باشند. نشانه‌های اوتیسم معمولاً از سال‌های اولیه زندگی قابل مشاهده هستند و الگوی رشدی این کودکان با همسالانشان متفاوت است. خبر خوب این است که با تشخیص زودهنگام و استفاده از مداخلات آموزشی و توانبخشی منظم، می‌توان به کودکان دارای اوتیسم کمک کرد تا مهارت‌های یادگیری، ارتباطی و اجتماعی خود را بهتر توسعه دهند و زندگی با کیفیت‌تری داشته باشند.
چه چیزی باعث اوتیسم (ASD) میشود؟
علل مختلفی برای اوتیسم وجود دارد. حتی امروزه، پزشکان و دانشمندان نمی‌توانند علت دقیق این بیماری را مشخص کنند؛ بسیاری از مطالعات از این ایده حمایت می‌کنند که عوامل ژنتیکی و محیطی همگی در ایجاد اوتیسم نقش دارند.
• عوامل ژنتیکی: تقریباً 10 تا 20 درصد از افراد مبتلا به اوتیسم، ناهنجاری‌هایی در بخش‌های خاصی از کروموزوم یا ژن‌های خود دارند که با اختلالات ژنتیکی خاصی مانند سندرم X شکننده یا سندرم رت مطابقت دارد. همچنین میزان ابتلا به اوتیسم در خواهر و برادرهای دوقلوهای مبتلا به اوتیسم بیشتر است. طبق تحقیقات، احتمال ابتلا به اوتیسم در فرزندان والدین مسن‌تر بیشتر است.
• عوامل محیطی از عوامل خطر اصلی برای اوتیسم در کودکان هستند، مانند مصرف برخی داروها توسط مادر در دوران بارداری یا سایر عوارض در دوران بارداری. قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی خاص، مانند آفت‌کش‌ها، فلزات سنگین، آلودگی هوا PM2.5 یا دی‌اکسید نیتروژن، می‌تواند از عوامل ایجادکننده اوتیسم باشد.
علائم اوتیسم بر اساس DSM-5 چیست؟
علائم کودکان مبتلا به اوتیسم یا طیف اوتیسم از نظر شدت ناتوانی و علائم، بسته به ضریب هوشی (IQ) و سایر بیماری‌های همراه، متفاوت است و باعث میشود کودکان مبتلا به اوتیسم علائم متفاوتی را نشان دهند. علائم اوتیسم دو دسته هستند:
- نقایص مداوم در ارتباط اجتماعی و تعامل اجتماعی در موقعیت های متعدد:
• نقایصی در رابطه متقابل اجتماعی-هیجانی مانند ناتوانی در نزدیک شدن به دیگران، ناتوانی در شروع تعاملات اجتماعی، ناتوانی در برقراری گفتگوی عادی با دیگران. تقسیم تمایلات، عواطف و هیجانات.
• نقایصی در برقراری ارتباط غیر کلامی که برای تعاملات اجتماعی مورد استفاده قرار می گیرند، مانند ناتوانی در استفاده از تماس چشمی و زبان بدن در برقراری ارتباط یا نقایصی در درک حالات ایما و اشاره و به کار بردن آن ها، فقدان در بکاربردن کامل جلوه های صورت.
• نقایص در برقراری، حفظ کردن و درک کردن روابط، برای مثال مشکل در تنظیم رفتار متناسب با موقعیت های اجتماعی، فقدان علاقه به همسالان.
- الگوهای رفتار، تمایلات یا فعالیت های تکراری یا علاقه مکرر به موضوعات مشابه
• استفاده از حرکات، گفتار و اشیاء به صورت قالبی و تکراری (مثل حرکات ساده تکراری مانند بال بال زدن، ردیف کردن اسباب بازی ها، پژواک کلام)
• اصرار بر یکنواختی و پیروی انعطاف ناپذیر از عادات روزمره یا الگوها و آداب رفتاری کلامی و غیر کلامی یکسان مانند ناراحتی شدید هنگام تغییرات جزئی، مشکل با جابجایی ها، نیاز به رفتن از مسیری خاص یا خوردن غذاهای یکسان)
• تمایلات بسیار محدود و ثابت مثل دلبستگی عمیق و دل مشغولی به اشیاء غیرعادی
• واکنش بیشتر از معمول یا کمتر از حد به محرکات حسی مانند بی تفاوتی آشکار به درد، حرارت، بوییدن و لمس کردن بیش از حد اشیاء، محو تماشای اشیاء نورانی و حرکات شدن، پاسخ نامناسب به صداها و بافت های خاص.
این نشانه ها باید در اوایل رشد شروع شده باشند و اختلال قابل ملاحظه بالینی در عملکرد کنونی، (اجتماعی، شغلی یا زمینه های دیگر) ایجاد کنند.
اوتیسم چگونه تشخیص داده میشود؟
متخصص اطفال، مغز و اعصاب و یا روانپزشک با گرفتن شرح حال رفتاری کودک از والدین و مشاهده دقیق رفتار کودک ، اوتیسم را تشخیص می‌دهد. پزشک ممکن است معاینات زیر را انجام دهد، از جمله:
• وقتی نام کودک را صدا می‌زنید، آیا صورت خود را می‌چرخاند، تماس چشمی برقرار می‌کند، لبخند می‌زند یا به سمت صدا برمی‌گردد؟
• آیا کودک بارها و بارها درباره موضوع مورد علاقه‌اش پرسش‌های مشابهی می‌پرسد؟
• آیا کودک قادر به اشاره با انگشت برای نشان دادن نیازهای خود هست؟
• آیا تغییر عمدی و لحظه‌آخری در برنامه یا سفارش باعث بروز تغییرات خلق‌وخوی نامطلوب در کودک میشود؟
• آیا هنگام بازی، کودک علاقه بیش از حد و نامتناسبی به یک اسباب‌بازی خاص نشان می‌دهد؟
• آیا کودک مکالمه‌هایی نامفهوم یا تکراری دارد، با لحنی غیرمعمول صحبت می‌کند یا از کلمات خاص خود استفاده می‌کند؟
نکته مهم: متخصص اطفال ممکن است برای رد سایر مشکلات، مانند اختلال شنوایی، آزمایش‌های تکمیلی نظیر شنوایی‌سنجی درخواست کند. تشخیص زودهنگام اوتیسم بسیار حیاتی است؛ چرا که هرچه کودک سریع‌تر شناسایی شود و تحت نظارت متخصص اطفال و با بهره‌گیری از ترکیبی از روش‌های درمانی به شکل نظام‌مند تحت درمان قرار گیرد، مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی او سریع‌تر و بهتر رشد خواهد کرد.
اوتیسم چند سطح دارد؟
بر اساس DSM-5 اتیسم 3 سطح دارد:
|
سطح شدت |
ارتباط اجتماعی |
رفتارهای تکراری و کلیشه‌ای |
|---|---|---|
|
سطح 1 به کمک نیاز دارد |
بدون حمایت بموقع و مناسب، نقص در ارتباط اجتماعی می‌تواند باعث آسیب‌های جدی شود. مشکل در برقراری تعامل اجتماعی، مثال‌های واضح در پاسخ‌های غیر معمول و ناموفق به درخواست تعامل از طرف دیگران، ممکن است به نظر برسد اشتیاق به تعاملات اجتماعی رو به کاسته شدن است. بطور مثال، یک فردی که توانمندی گفتار با جملات کامل را دارد و می‌تواند درگیر یک ارتباط شود اما مکالمه رو در رو با دیگران برایش سخت میشود، در تلاش برای دوستیابی اغلب غیر موفق و عجیب رفتار می‌کند. |
عدم انعطاف‌پذیری در رفتار باعث ایجاد تداخل آشکار عملکرد در یک یا چند زمینه میشود. مشکل در تعویض و سوییچ کردن فعالیتها و معضلات در سازماندهی و برنامه‌ریزی مانع مستقل شدن میشود. |
|
سطح 2 به کمک قابل ملاحظه ای نیاز دارد |
نقص بارز در توانمندی‌های ارتباط کلامی و غیر کلامی، آسیب‌های اجتماعی آشکار است حتی با حمایت‌های بموقع. آغازگری محدود در تعامل اجتماعی، جواب‌های ناکام و نامشخص به شروع ارتباط توسط دیگران. بطور مثال کسی که توانمندی گفتار با جملات ساده را دارد، در هنگام تعامل، برای روایت کردن علاقمندی‌هایش هم محدود عمل می‌کند و بسیار سخت ارتباط برقرار می‌کند. |
عدم انعطاف‌پذیری رفتاری، عدم تحمل تغییر، یا رفتارهای تکراری و کلیشه‌ای اغلب برای یک بیننده آشکار است و با کارکرد در زمینه‌های مختلف تداخل دارد. دست کشیدن از کارها و مواردی که در آن متمرکز شده است به سختی و باعث رنجشش میشود. |
|
سطح 3 به کمک خیلی زیاد نیاز دارد |
اختلال شدید در توانمندی‌های ارتباط اجتماعی باعث آسیب‌های شدید کارکردی شده، آغازگری بسیار محدود در تعامل اجتماعی، و جواب‌های مختصر به درخواست تعامل از طرف دیگران. بطور مثال، فرد دارای گفتار چند کلمه‌ای که بندرت می‌تواند تعاملی را شروع کند، وقتی این کار را انجام می‌دهد، تنها هدفش ایجاد مسیرهای غیر معمول برای ارضاء نیازهای خود می‌باشد و فقط به مسیرهای ارتباطی بسیار مستقیم، پاسخ می‌دهد. |
عدم انعطاف‌پذیری رفتاری، عدم تحمل تغییر، یا رفتارهای تکراری و کلیشه‌ای اغلب برای یک بیننده آشکار است و با کارکرد در کلیه زمینه‌ها تداخل دارد. به شدت رنجور شدن ویا مقاومت شدید نسبت به تغییر تمرکز یا فعالیت |
چه درمان‌هایی برای اختلال طیف اوتیسم وجود دارد؟
مؤثرترین روش برای کمک به کودک مبتلا به اختلال طیف اوتیسم، استفاده از یک برنامه جامع و متناسب با نیازهای اوست. این برنامه با توجه به علائم، ویژگی‌ها و میزان نیاز کودک به کمک و حمایت تنظیم میشود. متخصصان این حوزه، راهکارهایی را به والدین ارائه می‌دهند تا بتوانند در خانه و مدرسه به رشد کودک، افزایش رفتارهای مناسب و کاهش رفتارهای نامناسب کمک کنند. هدف از این مداخلات، تقویت یادگیری و ارتباط، بهبود تعامل با دیگران، افزایش توانایی کودک برای زندگی مستقل و کاهش وابستگی اوست. مهم‌ترین روش‌های درمانی و توانبخشی عبارت‌اند از:
• گفتاردرمانی یا تمرین صحبت کردن برای به خاطر سپردن کلمات، تمرین تلفظ، تلفظ و ساختار جمله، و همچنین تمرین مهارت‌های ارتباطی و نحوه بیان نیازها به دیگران
• درمان مهارت‌های اجتماعی، آموزش نزدیک شدن و پاسخ دادن به دیگران است. تمرین بیان نیازها با کلمات یا حرکات، مانند آشنایی با سایر اعضای خانواده، معلمان و دوستان در مدرسه و شرکت در نقش‌آفرینی یا بازی گروهی با دوستان در خانه و مدرسه.
• رفتاردرمانی درمانی است که برای متوقف کردن رفتارهای مشکل‌ساز و ترویج رفتارهای مناسب در زندگی مشترک با دیگران در جامعه، مانند تشویق، دست زدن یا یک لبخند ساده وقتی کودک می‌تواند از دستورالعمل‌ها پیروی کند، انجام میشود. برای اصلاح رفتار، والدین می‌توانند از حواس‌پرتی استفاده کنند تا کودک را به انجام کار دیگری وادار کنند یا گریه‌ها یا خواسته‌های کودک را نادیده بگیرند. والدین باید مختصر و مفید ارتباط برقرار کنند، آن را به راحتی قابل فهم کنند و از سرزنش یا ایجاد احساس بد در کودک خودداری کنند.
• کاردرمانی: اگر پزشک متخصص تأخیر در رشد مهارت‌های حرکتی ظریف را همراه با اوتیسم تشخیص دهد، کاردرمانی را توصیه خواهد کرد. این درمان فعالیتی برای تمرین توسعه مهارت‌های حرکتی ظریف و کار با سایر گروه‌های عضلانی است.
• داروها درمان‌هایی هستند که برای متعادل کردن انتقال‌دهنده‌های عصبی سیستم عصبی مرکزی به منظور به حداقل رساندن علائم اختلال بیش‌فعالی کمبود توجه (ADHD)، رفتار وسواسی یا پرخاشگری استفاده می‌شوند. اگرچه درمان دارویی اوتیسم را درمان نمی‌کند، اما به کودکان کمک می‌کند تا با آموزش برای توسعه مهارت‌های خود به طور مناسب همکاری کنند. هنگامی که کودک پاسخ مثبتی نشان می‌دهد که نشان دهنده تأثیر خوب دارو است، پزشک متخصص کاهش تدریجی دوز یا در نهایت قطع دارو را در نظر خواهد گرفت.
بیماریها و مشکلات همراه با اوتیسم
تقریبا 70 درصد افراد مبتلا به اختلال طیف اتیسم ممکن است یک اختلال روانی همزمان داشته باشند و امکان دارد 40 درصد دو یا تعداد بیشتری اختلال روانی همراه داشته باشند. بیماری‌های همراه در افراد مبتلا به اوتیسم عبارتند از:
• اختلال ذهنی: تقریباً از هر سه فرد مبتلا به اوتیسم، یک نفر دچار تأخیر رشدی کلی یا ناتوانی‌های ذهنی میشود که بر یادگیری و فعالیت‌های روزمره زندگی تأثیر می‌گذارد. این ناتوانی بیشترین نیاز را به کمک دیگران برای امرار معاش دارد.
• اختلال بیش فعالی/کمبود توجه در کودکان(ADHD): با علائمی مانند بی‌قراری، حواس‌پرتی آسان، ناتوانی در تمرکز روی چیزهایی که به آنها علاقه‌ای ندارند، حساسیت به محرک‌ها، رنگ و نور و ناتوانی در مهار و کنترل رفتارها مشخص میشود.
• اضطراب : افراد مبتلا به اوتیسم اغلب به صورت اضطراب موقعیتی، بدخلقی، تحریک‌پذیری، خشم یا علائم دیگری مانند درد بدن، سوء هاضمه، سردرد یا بی‌خوابی بروز می‌کنند.
• افسردگی : وقتی کودکان اوتیسم در برقراری ارتباط و معاشرت مشکل دارند، احتمال بیشتری دارد که استرس، افزایش یا کاهش سریع وزن، بی‌قراری و سایر علائم افسردگی یا اختلال دوقطبی را تجربه کنند.
• مشکلات رفتاری: شامل اشتغال ذهنی بیش از حد به اشیاء یا اسباب‌بازی‌های خاص؛ وسواس فکری عملی؛ حس مالکیت نسبت به آن اشیاء؛ رفتار خشونت‌آمیز و کینه‌توزانه هنگام قطع شدن علایق مورد علاقه است.
چگونه از ابتلا به اوتیسم پیشگیری کنیم؟
هیچ پیشگیری قطعی برای اوتیسم وجود ندارد، اما اقدامات زیر می‌تواند احتمال داشتن فرزند مبتلا به اوتیسم را کاهش دهد:
• عواملی مانند سن بالای مادر، وزن کم به هنگام تولد، یا مواجه جنینی با والپوریت، می تواند در خطر ابتلا به اختلال طیف اتیسم دخالت داشته باشد. (DSM 5)
• در حال حاضر، به نظر می‌رسد که ۱۵ درصد موارد اختلال طیف اوتیسم با جهش ژنتیکی شناخته‌شده ارتباط دارند. معاینات قبل از ازدواج برای بررسی خطر بیماری‌های ژنتیکی نهفته و کاهش احتمال انتقال ژن می‌تواند مؤثر واقع شود.
• در صورت بیماری، در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید.
اوتیسم، هر چه زودتر تشخیص داده شود، بازگشت به زندگی عادی سریع‌تر است
اوتیسم با مداخلات زودهنگام برای تقویت رشد زبان، ارتباطات و تعاملات اجتماعی قابل بهبود است و می‌تواند به کودکان مبتلا کمک کند تا توانایی‌های خود را توسعه دهند و زندگی باکیفیت‌تری داشته باشند. هرچند تشخیص اوتیسم در سنین خردسالی دشوار است، اما مشاهده علائم اولیه، مراجعه زودهنگام به متخصص اطفال برای ارزیابی و پیگیری رشد کودک می‌تواند به تشخیص و شروع درمان در سنین پایین منجر شود و این امکان را فراهم آورد که کودک متناسب با سن خود رشد کند.
بر اساس توصیه آکادمی اطفال آمریکا (AAP)، همه کودکان باید در سنین ۹، ۱۸ و ۳۰ ماهگی تحت غربالگری استاندارد رشد قرار گیرند. این غربالگری‌ها به تشخیص به‌موقع اوتیسم و سایر تأخیرهای رشدی کمک می‌کنند و موجب می‌شوند کودک هرچه سریع‌تر در مسیر درمان مناسب قرار گیرد و پیشرفت رشدی مداوم‌تری داشته باشد.
منابع:
- خلاصه روانپزشکی ، علوم رفتاری و روانشناسی بالینی، کاپلان و سادوک
2.American Psychiatric Association. DSM-5, 2013.
3.American Psychiatric Association. DSM-5-TR, 2022.
4.World Health Organization (WHO), 2024.
5.Centers for Disease Control and Prevention (CDC), 2025.