پرخاشگری در کودکان
پرخاشگری به رفتارهایی گفته می‌شود که با هدف آسیب‌رساندن، تهدید کردن یا اعمال فشار بر دیگران بروز می‌کنند. این رفتارها می‌توانند فیزیکی باشند؛ مانند کتک‌زدن، لگدزدن، گازگرفتن و دعوا کردن، یا به شکل غیرکلامی و نمادین مانند حرکات تهدیدآمیز، تعقیب کردن یا شکلک درآوردن ظاهر شوند.
کودکان از سنین بسیار پایین می‌توانند ناکامی و خشم خود را نشان دهند. حتی نوزادان در حدود سه‌ماهگی ممکن است نشانه‌هایی از خشم و ناراحتی را در چهره و رفتار خود بروز دهند. از حدود شش‌ماهگی، با رشد تدریجی توانایی کودک در درک رابطه علت و معلول، بروز و جهت‌گیری هیجان خشم نیز می‌تواند مشخص‌تر شود.
از حدود یک‌سالگی، تفاوت‌های جنسیتی در برخی الگوهای پرخاشگری به‌تدریج آشکارتر می‌شوند. به‌طور کلی، پسران ممکن است هیجانات منفی، قشقرق و رفتارهای پرخاشگرانه بیشتری نسبت به دختران نشان دهند.
در کودکان دو تا سه‌ساله، میزان پرخاشگری در تعامل با همسالان و بزرگسالان ممکن است در دختران و پسران نسبتاً مشابه باشد؛ با این حال، والدین معمولاً پسران را پرخاشگرتر توصیف می‌کنند. پرخاشگری در این دوره اغلب ابزاری است؛ یعنی کودک از رفتار پرخاشگرانه برای دستیابی به یک شیء، خواسته یا هدف خاص استفاده می‌کند.
تفاوت‌های جنسیتی در شیوه بروز پرخاشگری معمولاً در فاصله سه تا شش‌سالگی آشکارتر می‌شوند. پسران بیشتر از پرخاشگری فیزیکی و مستقیم استفاده می‌کنند، در حالی که دختران ممکن است بیشتر از شکل‌های غیرمستقیم و رابطه‌ای پرخاشگری، مانند طرد کردن، قهر کردن، کنار گذاشتن دیگران یا بدنام کردن، استفاده کنند.
در این دوره، کودکانی که میزان بالاتری از پرخاشگری فیزیکی دارند، معمولاً احتمال بیشتری دارد که رفتارهای پرخاشگرانه کلامی نیز نشان دهند. با افزایش سن و ورود کودک از دوره پیش‌دبستانی به دبستان، مهارت‌های ارتباطی و میان‌فردی او رشد می‌کند و توانایی بیشتری برای کنترل هیجانات، حل مسئله و استفاده از روش‌های غیرپرخاشگرانه برای رسیدن به خواسته‌های خود به دست می‌آورد؛ در نتیجه، در بسیاری از کودکان از میزان پرخاشگری کاسته می‌شود.
رفتار پرخاشگرانه در کودکان پیش‌دبستانی ممکن است در ابتدا از طریق تقویت مثبت تداوم پیدا کند؛ برای مثال، کودک با کتک‌زدن، فریاد زدن یا رفتار پرخاشگرانه به خواسته خود می‌رسد و در نتیجه، احتمال تکرار این رفتار افزایش می‌یابد.
اگر این رفتار به‌درستی مدیریت نشود، ممکن است الگوی نامناسبی در تعامل کودک و اطرافیان شکل بگیرد. برای مثال، والدین یا اطرافیان ممکن است برای متوقف کردن پرخاشگری کودک، خود نیز با رفتارهای خشن، تهدید یا تنبیه پاسخ دهند. این شیوه می‌تواند به جای کاهش پایدار پرخاشگری، الگوی پرخاشگری را در کودک تقویت یا تثبیت کند؛ زیرا کودک می‌آموزد که در تعارض‌ها می‌توان از رفتار پرخاشگرانه برای اعمال قدرت یا رسیدن به هدف استفاده کرد.
پژوهش‌ها همچنین نقش برخی مهارت‌های شناختی و عملکردهای مرتبط با یادگیری را در رفتار پرخاشگرانه کودکان بررسی کرده‌اند. از جمله این عوامل می‌توان به توانایی‌های شناختی، توجه و عملکرد تحصیلی اشاره کرد. برخی مطالعات نشان داده‌اند که در پسران، پایین‌تر بودن توانایی‌های شناختی و وجود مشکلات توجهی و تحصیلی می‌تواند با میزان بیشتری از رفتارهای پرخاشگرانه همراه باشد. با این حال، این روابط در دختران و پسران یکسان نیست و تحت تأثیر عوامل مختلف فردی، خانوادگی و محیطی قرار می‌گیرد؛ بنابراین نمی‌توان بر اساس هوش یا عملکرد تحصیلی، به‌تنهایی درباره میزان پرخاشگری یک کودک قضاوت کرد.
فرآیند رشدی
پژوهش‌ها به‌طور کلی نشان می‌دهند که تعامل پیچیده میان والدین، کودک و همسالان، که خود تحت تأثیر ویژگی‌های کودک، والدین و محیط زندگی قرار دارد، می‌تواند در شکل‌گیری و تداوم رفتارهای مخرب و پرخاشگرانه نقش داشته باشد. از دیدگاه رشدی، دوره‌های حساسی در زندگی کودک وجود دارد که در آنها کودک نسبت به شرایط نامساعد محیطی آسیب‌پذیرتر است و احتمال بروز رفتارهای منفی، شدید و پایدار در او افزایش می‌یابد. یکی از مهم‌ترین این دوره‌ها، اوایل کودکی، از تولد تا حدود سه یا چهار سالگی است. در این دوره، نخستین الگوهای تعامل میان کودک و بزرگسالان شکل می‌گیرد و کودک به‌تدریج استقلال و توانایی ابراز خواسته‌های خود را به دست می‌آورد.
کودک در این دوره ممکن است نسبت به آشفتگی‌های محیط اجتماعی و خانوادگی حساس‌تر باشد. عواملی مانند جدایی یا طلاق والدین، غفلت یا بی‌توجهی جسمانی و هیجانی، و شیوه‌های نامناسب فرزندپروری می‌توانند بر سازگاری کودک تأثیر بگذارند و احتمال بروز رفتارهای ناسازگارانه را افزایش دهند.
رفتارهای مخرب و ناسازگارانه ممکن است در ارتباط با برخی رویدادهای مهم رشدی و تغییرات محیطی نیز ظاهر شوند. تولد خواهر یا برادر جدید، ورود به مدرسه، تغییر محیط اجتماعی، برقراری روابط گسترده‌تر با همسالان و در سنین بالاتر، ورود به دوره نوجوانی و دبیرستان، از جمله تغییراتی هستند که می‌توانند برای کودک چالش‌برانگیز باشند. این رویدادها به‌خودی‌خود موجب بروز رفتارهای پرخاشگرانه یا مخرب نمی‌شوند، اما در برخی کودکان، به‌ویژه در صورت وجود عوامل آسیب‌پذیری قبلی یا حمایت ناکافی، می‌توانند احتمال بروز رفتارهای ناسازگارانه، پرخاشگرانه یا مشکلات رفتاری را افزایش دهند.
جهت کسب اطلاعات دقیق تر در این خصوص با یک “روانشناس کودک” مشورت نمایید.
اقتباس از منبع:
شرودر، کارولین اس.، و گورون، بتی ان. سنجش و درمان مشکلات دوران کودکی: راهنمای روان‌شناسان بالینی و روان‌پزشکان. ترجمه مهرداد فیروزبخت.