اختلال افسردگی (Depressive Disorder) در کودکان و نوجوانان
افسردگی در کودکان و نوجوانان صرفاً به معنای «غمگین بودن» یا ناراحتی موقتی نیست. غم، ناامیدی، تحریک‌پذیری و کاهش انگیزه می‌توانند بخشی طبیعی از زندگی کودک باشند؛ اما زمانی که این تغییرات پایدار، قابل‌توجه و همراه با اختلال در عملکرد تحصیلی، خانوادگی، اجتماعی یا فعالیت‌های روزمره باشند، لازم است احتمال یک اختلال افسردگی بررسی شود. در کودکان، افسردگی ممکن است برخلاف تصور رایج، همیشه به شکل غمگینی آشکار دیده نشود. به‌ویژه در سنین پایین‌تر، کودک ممکن است بیشتر تحریک‌پذیر، پرخاشگر، بی‌حوصله، منزوی یا دارای شکایت‌های جسمانی باشد.
محتوا را برای خواندن انتخاب کنید:
شیوع اختلال افسردگی اساسی
شیوع اختلال افسردگی اساسی با افزایش سن، به‌ویژه از دوران کودکی به نوجوانی، افزایش می‌یابد. برآورد شیوع این اختلال در مطالعات مختلف متفاوت است و به سن، جمعیت مورد بررسی، روش تشخیص و محیط مطالعه بستگی دارد:
در کودکان پیش از سن مدرسه، اختلال افسردگی اساسی نسبتاً کمتر از سنین بالاتر مشاهده می‌شود، اما در نمونه‌های بالینی و درمانگاهی میزان آن بیشتر گزارش شده است.
در کودکان سنین مدرسه، شیوع افسردگی اساسی در مطالعات جمعیتی معمولاً حدود ۲ تا ۳ درصد گزارش شده است. در این دوره، تفاوت شیوع میان دختران و پسران کمتر از دوران نوجوانی است و برخی مطالعات حتی شیوع مشابه یا اندکی بالاتر را در پسران گزارش کرده‌اند.
در دوران نوجوانی، شیوع اختلال افسردگی اساسی افزایش قابل‌توجهی پیدا می‌کند و در برخی مطالعات حدود ۴ تا ۸ درصد برآورد شده است. در این دوره، تفاوت جنسیتی آشکارتر می‌شود؛ به‌طوری‌که افسردگی در دختران نوجوان تقریباً ۲ تا ۳ برابر پسران گزارش شده است.
به‌طور کلی، خطر ابتلا به افسردگی در طول دوره کودکی و نوجوانی افزایش می‌یابد و برآوردهای پژوهشی نشان می‌دهند که بخش قابل‌توجهی از افراد تا رسیدن به سن ۱۸ سالگی حداقل یک دوره افسردگی را تجربه می‌کنند.
بنابراین، افزایش شیوع افسردگی از کودکی به نوجوانی و تغییر الگوی جنسیتی آن، اهمیت شناسایی زودهنگام علائم و مداخله به‌موقع را نشان می‌دهد.
علائم اختلال افسردگی اساسی بر اساس DSM-5-TR
بر اساس ملاک‌های تشخیصی DSM-5-TR، برای تشخیص یک دوره افسردگی اساسی، باید حداقل پنج علامت در یک دوره حداقل دو هفته‌ای وجود داشته باشد و این علائم نشان‌دهنده تغییری نسبت به سطح عملکرد قبلی فرد باشند. دست‌کم یکی از علائم باید خلق افسرده یا تحریک‌پذیر و یا کاهش قابل‌توجه علاقه یا لذت باشد.
مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- خلق افسرده یا تحریک‌پذیردر بیشتر ساعات روز و تقریباً هر روز؛
- کاهش قابل‌توجه علاقه یا لذت نسبت به فعالیت‌هایی که پیش از این برای کودک لذت‌بخش بوده‌اند؛
- تغییر قابل‌توجه در وزن یا اشتها؛ در کودکان، این علامت می‌تواند به‌صورت ناتوانی در دستیابی به افزایش وزن مورد انتظار ظاهر شود؛
- بی‌خوابی یا پرخوابی تقریباً هر روز؛
- بی‌قراری یا کندی روانی ـ حرکتی که توسط دیگران نیز قابل مشاهده باشد؛
- خستگی یا کاهش انرژی تقریباً هر روز؛
- احساس بی‌ارزشی یا احساس گناه بیش از حد یا نامتناسب؛
- کاهش توانایی تفکر، تمرکز یا تصمیم‌گیری؛
- افکار مکرر درباره مرگ، افکار خودکشی، اقدام به خودکشی یا داشتن برنامه برای خودکشی.
این علائم باید موجب ناراحتی قابل‌توجه یا اختلال در عملکرد اجتماعی، تحصیلی یا سایر زمینه‌های مهم زندگی کودک یا نوجوان شوند و نباید صرفاً ناشی از اثر یک ماده، دارو یا بیماری جسمانی باشند.
در کودکان و نوجوانان، توجه به تفاوت علائم با الگوی معمول رفتاری و هیجانی کودک اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا افسردگی ممکن است به‌جای غمگینی آشکار، بیشتر با تحریک‌پذیری، کناره‌گیری، افت تحصیلی، کاهش بازی و فعالیت یا تغییر در روابط اجتماعی ظاهر شود.
نشانه های شایع اختلال افسردگی در هر سن
جدول پدیدار شناسی رشدی نشانه های افسردگی دوران کودکی
|
نوزادان و خردسالان (۰ تا ۲۴ ماهگی) |
پیش‌دبستانی‌ها (۲ تا ۵ سالگی) |
اوایل دبستان (۶ تا ۸ سالگی) |
اواخر دبستان (۹ تا ۱۲ سالگی) |
نوجوانی (۱۳ تا ۱۸ سالگی) |
|---|---|---|---|---|
|
|
|
|
|
توجه: داده ها از شوارتز، گلادستون و کاسلو (1998) اقتباس شده اند.
تشخیص اختلال افسردگی
تشخیص اختلال افسردگی اساسی در کودکی که علائم به‌صورت ناگهانی و مشخص آغاز شده‌اند و پیش از آن سابقه قابل‌توجهی از مشکلات روان‌شناختی نداشته است، معمولاً آسان‌تر است. بااین‌حال، در بسیاری از کودکان، شروع افسردگی تدریجی است و ممکن است در زمینه مشکلات روان‌شناختی یا رفتاری پیشین بروز کند؛ برای مثال، کودک ممکن است سال‌ها با علائمی مانند بیش‌فعالی و مشکلات توجه، اضطراب جدایی یا نشانه‌های متنوع خلقی و هیجانی مواجه بوده باشد. در چنین مواردی، تشخیص افسردگی نیازمند بررسی دقیق تغییرات اخیر کودک و تفاوت آنها با الگوی رفتاری و هیجانی قبلی اوست.
به طور کلی در تشخیص افسردگی مصاحبه با والین، مصاحبه با کودک، مشاهده کودک، استفاده از پرسشنامه ها و مقیاس های درجه بندی و ارجاع به متخصصین (روانپزشک کودک و نوجوان) بایستی مورد توجه قرار گیرد.
اختلالات همراه با افسردگی
افسردگی بیش از اختلالات دیگر، با بقیه اختلالات روانپزشکی همراه می شود. میزان همزمانی بین 40 تا 50 درصد است اما گاهی اوقات به 80 تا 95 درصد هم می رسد. افسردگی دروان کودکی با اختلالات زیر بیشترین رابطه را دارد:
• اختلالات اضطرابی
• اختلال سلوک
• اختلال نافرمانی مقابله ای
• اختلال کمبود توجه-بیش فعالی
• سوء مصرف مواد در نوجوانان
کودکان افسرده علاوه بر نشانه های اولیه افسردگی، یک رشته مشکلات ضمیمه هم دارند از جمله، خودکشی، مشکلات تحصیلی، روابط با همسالان و تحریفات شناختی.
درمان افسردگی در کودکان و نوجوانان
درمان باید بر اساس سن، شدت اختلال، خطر خودکشی، شرایط خانوادگی، اختلالات همراه و شرایط فردی کودک تعیین شود.
1- مداخلات روان‌شناختی.
از مهم‌ترین رویکردهای مورد استفاده:
• درمان شناختی ـ رفتاری (CBT)
• روان درمانی بین‌فردی (IPT)
• مداخلات مبتنی بر خانواده و آموزش والدین
• مداخله محیطی
• مداخلات متناسب با سن برای کودکان کم‌سن هستند.
2- مداخله در رابطه با جنبه های پزشکی/بهداشتی
در موارد متوسط تا شدید یا زمانی که روان‌درمانی به‌تنهایی کافی نیست، ممکن است دارودرمانی توسط روانپزشک کودک و نوجوان در نظر گرفته شود. با این حال، دارودرمانی در این گروه سنی باید با پایش دقیق علائم، عوارض و افکار خودکشی و در چارچوب یک برنامه درمانی جامع و توسط پزشک متخصص انجام شود.
نقش خانواده در درمان
خانواده بخش مهمی از فرایند درمان است. والدین بهتر است:
• کودک را به خاطر علائم افسردگی سرزنش نکنند؛
• او را مجبور به «شاد بودن» نکنند؛
• احساساتش را جدی بگیرند؛
• شنونده فعال باشند؛
• برنامه منظم خواب و فعالیت داشته باشند؛
• کودک را به فعالیت‌های متناسب و تدریجی تشویق کنند؛
• ارتباط با دوستان و فعالیت‌های لذت‌بخش را حفظ کنند؛
• تغییرات رفتار و خلق را پیگیری کنند؛
• در صورت وجود افکار خودکشی، آن را جدی بگیرند.
نکته مهم برای والدین و مربیان
گاهی افسردگی کودک پشت جمله‌هایی مانند:
“لجباز شده”
“دیگه درس نمی‌خونه”
“همش عصبانیه”
“هیچ کاری دلش نمی‌خواد انجام بده”
“تنبل شده”
“با کسی بازی نمی‌کنه”
پنهان می‌شود.
بنابراین بهتر است قبل از برچسب زدن به رفتار کودک، این سؤال را بپرسیم:
“آیا این رفتار یک تغییر نسبت به گذشته است و آیا ممکن است کودک از نظر هیجانی حال خوبی نداشته باشد؟”
این نگاه می‌تواند به شناسایی زودهنگام مشکلات هیجانی کمک کند.
جهت کسب اطلاعات دقیق تر در این خصوص با یک “روانشناس کودک” مشورت نمایید.
منابع:
- شرودر، کارولین اس.، و گورون، بتی ان. سنجش و درمان مشکلات دوران کودکی: راهنمای روان‌شناسان بالینی و روان‌پزشکان. ترجمه مهرداد فیروزبخت. تهران: دانژه. 1397.
- کاپلان و سادوک. (2015) . خلاصه روانپزشکی: علوم رفتاری و روانپزشکی بالینی. ترجمه دکتر فرزین رضاعی. تهران: کتاب ارجمند. 1395.
3.American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders: DSM-5-TR.